Świadek koronny w polskim systemie prawnym to podejrzany, który zdecydował się zeznawać jako świadek w zamian od odstąpienia wykonania kary lub jej złagodzenia. Instytucja świadka koronnego wywodzi się z Anglii i ma ona ogromne znaczenie na całym świecie w walce z przestępczością zorganizowaną. Nie można jednak mówić o istnieniu jednolitego modelu świadka koronnego. W Polsce aspekt ten reguluje ustawa o świadku koronnym z 25 czerwca 1997 roku. Dotychczas obowiązywała ona do 1 września 2006 roku. Nowelizacja ww. aktu prawnego wprowadza istotne zmiany w tej materii. Ustawa o zmianie ustawy o świadku koronnym oraz ustawa o ochronie informacji niejawnych zaczęła obowiązywać z dniem 31 sierpnia bieżącego roku.
Wraz z nowelizacją ustawy instytucja świadka koronnego została wprowadzona do polskiego porządku prawnego na stałe. Najważniejsze zmiany legislacyjne idą w kierunku poszerzenia katalogu popełnianych przestępstw, w którym można wykorzystać tą instytucję. Chodzi tu przede wszystkim o osoby zamieszane w afery gospodarcze i korupcyjne, ale jednocześnie, i należy to bardzo podkreślić, o ogromnym znaczeniu ze względu na posiadane przez nie informacje. Mimo że katalog został otwarty, zaostrzono tryb przyznawania takiego statusu, tak aby wykluczyć możliwość zbyt łatwego otrzymania tego statusu osobom, które na to nie zasłużyły. Jeśli przestępca chce jedynie uniknąć odpowiedzialności, ale nie decyduje się na współpracę z policją, nie ma żadnych szans na skorzystanie z takiego „parasola ochronnego”.
Dodatkowo ustawa zmienia także bardzo kontrowersyjny zapis, który umożliwiał gangsterom zachowanie swoich majątków pochodzących z działalności przestępczej. W myśl nowych przepisów świadek jest zobowiązany do ujawnienia nie tylko posiadanego własnego majątku, ale również źródła dochodów pozostałych członków grupy przestępczej.
Nowelizacja umożliwia ponadto ustanowienie jako świadka koronnego osobę, która założyła grupę przestępczą, co dotychczas nie było możliwe. Nadal świadkiem nie może być z kolei szef gangu, uczestnik zabójstwa lub ktoś, kto nakłaniał inną osobę do przestępstwa. W razie udowodnienia kłamstwa w zeznaniach, zatajenia majątku lub popełnienia przestępstwa traci się status świadka. W nowej ustawie zaznaczono wyraźnie, że świadek nie może wrócić na drogę przestępstwa do pięciu lat. Okres ten uległ znacznemu wydłużeniu, aby wyeliminować wszelkie mogące wystąpić nieprawidłowości w tym zakresie.
Aby zapewnić dyscyplinę wśród świadków koronnych, zdecydowano też, że ochrona „nieposłusznego” świadka może być cofnięta, w szczególności gdy nie przestrzega on zasad bezpieczeństwa. Nie może dochodzić do takich sytuacji, w których jeden z ważniejszych świadków koronnych Jarosław K. pseudonim „Masa” regularnie pojawia się w mediach i na gorąco komentuje swoją sytuację i objęte tajemnicą sądową procesy.
O objęciu statusem świadka koronnego zdecyduje teraz sąd okręgowy w trzyosobowym składzie na wniosek prokuratora krajowego.
Drodzy Czytelnicy, walka z przestępczością zorganizowaną wymaga zastosowania szczególnych środków. Polski system ochrony świadków nie jest niezawodny, ale na szczęście do tej pory nie doszło do poważniejszych wypadków osób objętych tym programem. Mało tego: zdarzenie zabicia świadka koronnego nie miało u nas miejsca! Zresztą stracenie statusu świadka koronnego jest równoznaczne z utratą własnego bezpieczeństwa, ponieważ taka osoba nie może już liczyć na ochronę państwa. Dlatego jeśli ktoś już otrzyma taki status, stara się wywiązywać z nałożonych na niego zobowiązań. Wprowadzenie na stałe tej instytucji do polskiego ustawodawstwa stwarza większe możliwości w walce z przestępcami. Aby zrozumieć mechanizmy działania takich grup, trzeba dysponować wiedzą osób, które takie układy tworzyły. Struktury mafijne to w większości wąskie grupy osób. Bardzo trudno do nich wniknąć, a jeszcze trudniej zyskać zaufanie. Nie mówiąc już o nakłonieniu potencjalnych osób do współpracy z prokuraturą i policją.
Świadek koronny musi udowodnić swoją wartość poprzez ujawnienie nazwisk wspólników oraz majątków pochodzących z przestępstw. Aby rozbić takie układy, trzeba przede wszystkim ograniczyć wpływy gangsterom. Będzie to jedynie możliwe, kiedy odetnie się im źródło ich władzy, czyli pieniądze. Gangster pozbawiony majątku i dochodów nie jest w stanie kierować grupą przestępczą, której byt zostanie wtedy zagrożony. Staję się on praktycznie bezużyteczny.
Wprowadzone zmiany budzą wątpliwości środowisk prawniczych, które przeciwstawiają się takiemu wyłomowi z zasady legalizmu, która mówi, że każdy przestępca powinien być karany. Tyle że zapominają oni, że instytucja świadka koronnego przyczyniła się do ujawnienia 9213 przestępstw, postawienia zarzutu 3096 osobom. Postępowania zakończono skierowaniem aktu oskarżenia wobec 2295 osób w 320 sprawach. Wobec 1196 osób, oskarżonych na podstawie wyjaśnień i zeznań świadka koronnego, sądy wydały prawomocne wyroki skazujące. W toku prowadzonych postępowań zabezpieczono 9 804.156 zł. Od 1998 roku statut świadka koronnego otrzymało 87 osób. Jeśli porównamy koszty ich utrzymania, to faktycznie sukcesy są spektakularne, choćby rozbicie gangu pruszkowskiego.
Reasumując: musimy pamiętać, że instytucja świadka koronnego przynosi najlepsze, jak do tej pory, efekty w walce z przestępczością zorganizowaną. Zapewnia także, tak potrzebny organom ścigania, dostęp do informacji. System ustanawiania statusu świadka koronnego sprawdził się bardzo dobrze. Dlatego w interesie państwa należy utrzymywać taki stan rzeczy. Ustawa o zmianie ustawy o świadku koronnym jest najlepszą gwarancją takiej kontynuacji.